मिना पराजुली, अधिवक्ता
जीवनका धेरै अध्यायहरू छन्, जसलाई हामी आफैँले बाँड्न हिच्किचाउँछौँ। महिनावारी, गर्भ, प्रसूति र रजोनिवृत्ति, यी सबै अनुभवलाई समाजले अझै पनि महिलाको निजी वा लुकाउनुपर्ने जिम्मेवारी जस्तै बनाइदिएको महसुस हुन्छ। तर जीवनको एउटा मोडमा आइपुग्दा मैले बुझेँ, जति आवश्यक महिनावारीबारे खुला कुरा गर्नु छ, उति नै आवश्यक रजोनिवृत्तिका कुरा पनि छन्। लाज, डर र गलत धारणाका कारण धेरै महिलाहरू यो चरणलाई मौनतामै बिताउँछन्। आज म यही मौनता तोड्न चाहन्छु,आफ्ना अनुभव, अनुभूति र ती स–साना तर गहिरा संवेदनशील क्षणहरू साझा गर्दै, ताकि रजोनिवृत्ति डरको विषय नभई बुझाइ, समर्थन र सहानुभूतिको विषय बन्न सकोस्।
रजोनिवृत्ति महिलाको जीवनमा एउटा स्वाभाविक जैविक प्रक्रिया हो, जुन विश्वव्यापी रूपमा प्राय ४५–५५ वर्षको उमेरमा देखा पर्छ। नेपालमा रजोनिवृत्तिको औसत उमेर ४८.०२ वर्ष रहेको पाइन्छ।
म कहिल्यै बिर्सिनँ पहिलो पटक महिनावारी भएको दिन, अनि त्यसलाई लुकाउन खोज्दै बाथरुममा चुपचाप बसेको मेरो मनको हलचल। एकातिर डर, अर्कोतिर लाज। आमाले भन्नुहुन्थ्यो “अब तिमी ठूली भयौ, महिनावारी हुनुपर्छ, छोरी मान्छे।” त्यही क्षणसँगै, मेरो जीवनमा एउटा नयाँ अध्याय खुलेको थियो अन्जान, अलमलिएको, तर केहि आशाको उज्यालो लिएर। यौवनका ती दिनहरू महिनावारीसँगै तालमेल मिलाउँदै बिते कहिले पेट दुख्ने, कहिले थकानले शरीर ढलेको जस्तो लाग्ने, कहिले आफूलाई नै असहज महसुस गर्ने। तर समयसँगै मैले बुझेँ महिनावारी केवल जैविक प्रक्रिया मात्र होइन, यो मेरो शरीरको शक्ति, जीवनको निरन्तरता, र आत्मविश्वासको चक्र पनि रहेछ । हरेक पीडा, हरेक भावनाले मलाई स्त्री भएको अनुभूति दिन्छ र जीवनलाई अझ गहिरो अर्थ दिन थाल्छ।
हाम्रो समाजमा महिनावारीको कुरा आधा बोलीने, आधा लुकाइने हुन्छ र रजोनिवृत्तिको कुरा त झनै लाजिलो, अनावश्यक वा बुढ्यौलीको संकेत जस्तो मानिन्छ। महिलाको जीवनचक्रलाई लाजसँग जोड्ने परम्परा यतिसम्म फैलिएको छ कि महिनावारीमा हामी आधा कुरा मात्रै बोल्छौँ, र रजोनिवृत्तिमा त झन् पूर्ण मौनता अपनाउँछौँ। तर किन? कसका लागि? जीवनको सबैभन्दा प्राकृतिक प्रक्रिया भएर पनि स्त्रीले किन यसबारे चुप लाग्नुपर्छ?
चिकित्सा विज्ञानले भन्छ, रजोनिवृत्ति भनेको १२ महिनासम्म महिनावारी रोकिएपछि सुरु हुने जीवनको स्वाभाविक चरण हो। यो कुनै रोग होइन। तर शरीरमा हुने हर्मोनल उतार–चढाव, अचानक रिस वा भावनात्मक संवेदनशीलता, थकान, निद्रा नपर्नु, र तातो–चिसोको अनुभवले जीवनलाई कहिलेकाहीँ चुनौतीपूर्ण बनाउन सक्छ। यिनै परिवर्तनका बीचमा म पनि एक दिन आइपुगेँ न कुनै तयारी न कुनै जानकारी र आफ्नै साथीहरूसँग पनि खुल्न नसकेर एक्लै बुझेको यात्रामा।
समाजशास्त्रीहरूले भन्छन्, महिलाको जीवनचक्रमा महिनावारी र रजोनिवृत्तिले केवल व्यक्तिगत अनुभव मात्र होइन, पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्धमा पनि गहिरो प्रभाव पार्ने अवस्था हो। महिनावारी युवावस्थाको सन्देश हो भने, रजोनिवृत्ति जीवनअनुभूतिको परिपक्वता हो। रजोनिवृत्तिमा शरीर हर्मोनको नयाँ तालमा समायोजन खोज्छ, दिमाग अत्यधिक संवेदनशील बन्छ, सुरक्षित महसुस गर्न चाहना बढ्छ र घर–परिवार र साथीभाइको व्यवहारबाट छिटो प्रभावित हुन्छ। भित्रभित्रै खालीपन वा असन्तुलन झल्किन सक्छ र कहिले आफैँलाई आफैँ चिन्न कठिन हुन्छ। यी परिवर्तनहरूले महिला मात्र होइन, उनीसँग जोडिएका परिवार र कार्यस्थललाई पनि असर पार्न सक्छ। तर एक–अर्काको समझदारी, साथ र सहानुभूति मिलेमा यो यात्रा सहज, सुरक्षित र प्राकृतिक बनाउन सकिन्छ।
रजोनिवृत्ति सुरु भएको अनुभव मैले एक दिन अचानक महसुस गरेँ। राति निद्रा कम पर्नु, कहिलेकाहीँ एक्कासि शरीर तातो हुनु, बिहानै उठ्दा असह्य थकान, र साना–साना कुरामा मन खिन्न हुनु । यी सबै परिवर्तनहरूले मलाई आफ्नै भित्री संसारसँग जुधाइरहेका थिए। कहिले रिस एकाएक बढेजस्तो लाग्थ्यो, कहिले मन चसक्क दुख्थ्यो, र कहिलेकाहीँ बिना शब्द आँखा रसाइरहन्थ्यो। सुरुमा मैले आफैँसँग प्रश्न गरेँ, “के म कमजोर हुँदैछु?” तर समय र अनुभवले मलाई सिकायो, यो कमजोरी होइन, परिवर्तन हो, जीवनको स्वाभाविक अर्को चरण हो। चुनौतीहरू बाहिरबाट आएका जस्तो देखिए पनि भित्रैबाट मैले महसुस गरेँ, म सक्षम छु र यी परिवर्तनहरूले मलाई अझ सचेत, धैर्यवान् र बलियो बनाएका छन्।
अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि रजोनिवृत्तिका समयमा हुने हर्मोनको उतार–चढावका कारण तातो–चिसो महसुस हुनु, थकान, निद्रासम्बन्धी समस्या तथा भावनात्मक अस्थिरता जस्ता लक्षण देखा पर्न सक्छन्। WHO (2021) का अनुसार, यस्ता अवस्थालाई डरको विषय बनाउनुको सट्टा सही जानकारी, समयमै मानसिक समर्थन र स्वस्थ जीवनशैली अपनाउन सके यी लक्षणहरूलाई सहज र प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।
यस अनुभवले मलाई बुझायो कि रजोनिवृत्ति केवल निजी शारीरिक बदलाब मात्र होइन, यो दाम्पत्य जीवन, परिवार र कार्यस्थलसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको साझा मानसिक अवस्था पनि हो। जब परिवारले परिवर्तनलाई समझदारीपूर्वक स्वीकार्छ, संवेदनशीलतासाथ सुन्छ र अनावश्यक प्रश्न वा आलोचना नगरी साथ दिन्छ, तब घरको वातावरण शान्त र सहज हुन्छ। यस्तो माहोलमा आत्मीयता, आस्था र समझदारी फैलिन्छ। कार्यस्थलमा पनि सहकर्मीहरूले सानो सहयोग गरे, आदर र संवेदनशीलता देखाए, रजोनिवृत्तिको यात्रा धेरै सहज बन्छ। यसले महिलाको आत्मविश्वास बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ र उनीलाई हौसला दिन्छ।
महिलाको जीवनचक्र जैविक, मानसिक र सामाजिक रूपमा विविध चरणहरूले भरिएको हुन्छ । बाल्यकालको निर्दोषता, यौवनको उत्साह, महिनावारीको सुरु, मातृत्व र परिवारको जिम्मेवारी, र उमेरसँगै आउने स्वास्थ्यका उतार–चढाव। यही निरन्तर चक्रभित्र रजोनिवृत्ति एउटा महत्वपूर्ण मोड हो, जहाँ शरीर, मन र स्वास्थ्यले नयाँ तालमेल खोज्छन्। हरेक चुनौती र परिवर्तनले महिलालाई थप बलियो बनाउँछ र जीवनको सम्पूर्ण यात्रा बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ। यदि परिवार र साथीहरूले थोरै संवेदनशीलता र समझदारी देखाए, महिलाले यी अवस्थालाई सहजै सामना गर्न सक्छिन्, र समाजमा पारस्परिक सम्मानको संस्कार बलियो हुन्छ। परिवर्तनको यो मार्ग, साथ र समझदारीले अझ सहज बन्छ। रजोनिवृत्ति डर मान्नुपर्ने अवस्था होइन, न त महिलाले एक्लै बोकेर हिँड्नुपर्ने भारी हो। यो जीवनको स्वाभाविक मोड हो। बाल्यदेखि यौवन, यौवनदेखि परिपक्वता र परिपक्वताबाट नयाँ अध्यायको सुरुवातको यात्रा।
कार्यस्थलका पुरुष सहकर्मीहरूलाई पनि म भन्छु रजोनिवृत्तिका बेला महिलाको व्यवहार कहिलेकाहीँ फरक देखिन सक्छ, तर त्यो असामान्य होइन। शरीर र मन दुवैमा भइरहेको स्वाभाविक परिवर्तनको प्रक्रिया हो। यस्तो अवस्थामा समझदारी, धैर्य र सम्मान नै सबैभन्दा ठूलो साथ हुन्छ। सहकर्मीहरूको संवेदनशीलता, साना सहयोग र आदरपूर्ण व्यवहारले यो यात्रालाई सहज बनाउँछ। यस्तो वातावरणले महिलाको आत्मविश्वास मात्र बढाउँदैन, उनीहरूलाई आफ्नो भूमिकामा अझ दृढ र सक्षम भएर अघि बढ्ने ऊर्जा पनि दिन्छ।
अन्ततः यो लेख मेरो व्यक्तिगत यात्रा र अनुभवमा मात्र सीमित छैन, यो हाम्रा घर–घर र समाज–समाजमा मौन रूपमा बाँचिरहेका सयौँ महिलाका साझा अनुभूतिहरूको प्रतिबिम्ब हो। मेनोपोज र रजोनिवृत्तिलाई कमजोरी, डर वा जीवनको अन्त्यका रूपमा होइन, आत्म–स्वीकृति, चेतना र नयाँ सुरुवातको रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण विकास गर्न जरुरी छ। मेनोपोजपछि देखिने शारीरिक परिवर्तन वा भावनात्मक उतार–चढावलाई ‘अप्ठ्यारो दिन’को संकेत सम्झिनुको सट्टा, आफूलाई अझ सक्रिय, सचेत र सशक्त बनाउने अवसरको रूपमा लिन सकियो भने, जीवनको यो चरण पनि आत्मबल, सम्मान र सम्भावनाले भरिएको प्रेरणादायी यात्रा बन्न सक्छ।
(अधिवक्ता पराजुली, सामाजिक विषयमा सक्रिय र अनुभवसम्पन्न लेखिका हुन्। उनका लेखहरू व्यक्तिगत अनुभव र समाजको यथार्थतालाई नजिकबाट चित्रण गर्ने शैलीमा प्रस्तुत हुन्छन्। )